Europa: de zieke en vergrijzende man van de wereld

ANALYSE – De metafoor van de ‘zieke man’ werd voor het eerst gebruikt in de 19e eeuw door de Russische tsaar Nicolaas I om het Ottomaanse Rijk te beschrijven. In de loop van de tijd evolueerde de uitdrukking van een historische analogie tot een analytisch begrip voor staten die economische, institutionele en politieke ontwrichting ervaren.

In de 20e eeuw werd het label toegepast op een breed scala van landen, van het Verenigd Koninkrijk (VK) tot Japan, en van het Weimar-Duitsland tot Griekenland. In 2005 noemde The Economist Italië “het echte zieke mannetje van Europa” en ook publicaties als The Daily Telegraph en CNBC gebruikten het kader voor landen als Portugal, Spanje, Frankrijk, Finland en Griekenland.

Vandaag de dag is de situatie fundamenteel veranderd. De term ‘zieke man’ verwijst niet langer naar individuele landen, maar fungeert als structurele metafoor voor een heel continent. Europa werd decennialang gezien als de wereldwijde ‘beschaving van instituties’. Met zijn rechtsstaat, welzijnsmodel, geavanceerde technologische capaciteit en stabiele instellingen stond Europa bekend als een van de invloedrijkste centra van mondiale macht.

Tegenwoordig verliest Europa echter snel zijn status als bepalende speler in het wereldtoneel. Het kernprobleem is niet slechts een economische vertraging, maar een strategische achteruitgang, waardoor het continent minder wendbaar en competitief wordt in een wereld die steeds sneller verandert.

Een continent vergrijst

Volgens Eurostat bereikte de mediane leeftijd in de EU in 2024 44,7 jaar en in Italië ligt die op 48,7 jaar. Het aantal mensen op werkzame leeftijd krimpt, terwijl de sociale uitgaven stijgen. Het traditionele Europese welvaartsmodel, gebouwd op een jonge, productieve bevolking, komt hierdoor onder druk te staan. De kosten van gezondheidszorg en ouderenzorg nemen snel toe, terwijl de economische groeipotentie daalt. Dit kan leiden tot politieke polarisatie, populisme en anti-immigratiesentiment.

Achterstanden

De Europese economie kampt met een groeiende productiviteits- en technologiekloof met de Verenigde Staten (VS). R&D-investeringen in de private sector bereiken slechts de helft van het Amerikaanse niveau, en sinds 50 jaar heeft Europa geen enkel bedrijf met een beurswaarde boven de 100 miljard euro voortgebracht. Slechts vier van de top 50 technologiebedrijven wereldwijd zijn Europees.

Europees beleid legt momenteel meer nadruk op regulering van technologie dan op daadwerkelijke productie en innovatie. De EU-regels voor kunstmatige intelligentie illustreren dit: hoewel ze risico’s willen beheersen, remmen ze tegelijkertijd de ontwikkeling van technologie.

Chips en defensie: strategische zwaktes

De productie van halfgeleiders is een opvallend voorbeeld van structurele achterstand. Europa’s aandeel in de wereldmarkt daalde van 44 procent in 1990 naar 9 procent vandaag. Pogingen om dit te herstellen, zoals de Europese Chips Act, stuiten op praktische uitdagingen: hoge kosten, trage vergunningverlening en afhankelijkheid van subsidies.

Ook de defensiesector blijft kwetsbaar. Decennialang vertrouwen op het Amerikaanse veiligheidsparaplu verzwakte Europese productiecapaciteit en innovatie. Fragmentatie door nationale prioriteiten, trage aanbestedingsprocedures en gebrek aan standaardisatie verhinderen schaalvoordelen en snelle ontwikkeling. Terwijl landen als Turkije hun drone-ecosysteem snel ontwikkelen, blijft Europa grotendeels afhankelijk van externe leveranciers.

Conclusie: institutionele kracht als rem

Decennialang ontleende Europa zijn kracht aan zijn institutionele systeem. Tegenwoordig belemmert diezelfde institutionaliteit echter het vermogen om daadkrachtig te handelen. Een vergrijzende bevolking ondermijnt de economische dynamiek, terwijl overregulering innovatie vertraagt. Van halfgeleiders tot defensie en van kunstmatige intelligentie tot de gezondheidszorg: Europa’s relatieve achteruitgang is niet langer slechts voelbaar, het is meetbaar.

Europese elites proberen de neerwaartse spiraal te keren, maar net als water dat langzaam aan de kook wordt gebracht, heeft Europa lange tijd niet doorgehad dat het aan het opwarmen was. De komende jaren zullen het continent daarom waarschijnlijk blootstellen aan veel scherpere tests op sociaal, politiek, economisch en veiligheidsgebied. Het venster van mogelijkheden voor Europa is mogelijk veel smaller dan vaak wordt aangenomen.

Over de auteur

De analyses in dit artikel zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs het redactionele standpunt. De auteur is de CEO van persbureau Anadolu.

© Turksemedia.nl – Alle rechten voorbehouden | AA | Gepubliceerd: 25-01-2026